Het SOMVerbOnd-diner pensant is een tweejaarlijkse bijeenkomst van P2 en WesselinkVanZijst over Strategisch Omgevingsmanagement, Verbindend Onderhandelen en Mutual Gains Approach.

De aanleiding van het onderwerp was een herkenbare vraag:

Hoe blijf je constructief samenwerken wanneer een cruciale actor opereert vanuit een fundamenteel ander politiek, juridisch, moreel of economisch referentiekader? En hoe blijf je vertrouwen op elkaars intenties wanneer belangen lijnrecht tegenover elkaar lijken te staan?

Het zijn vragen die spelen bij asielopvang, maar net zo goed bij windenergie, warmtenetten, netcongestie, natuurontwikkeling of de inrichting van onze leefomgeving. Vraagstukken waarbij inhoud vaak niet de grootste uitdaging vormt. De echte complexiteit zit in de relaties, percepties en uiteenlopende werkelijkheden van betrokken partijen.

De kunst van werken in de kloof

Aan de hand van de opgave rond asielopvang verkenden we welke schijnbaar onoverbrugbare tegenstellingen zich in de praktijk voordoen. We zien de kloof tussen feiten en fabels. Tussen objectieve gegevens en subjectieve angsten. Tussen bestuurlijke mogelijkheden en maatschappelijke verwachtingen. Tussen wat juridisch kan en wat inwoners als rechtvaardig ervaren. Maar misschien nog fundamenteler is de kloof tussen vertrouwen en wantrouwen.

Bestuurders denken soms dat een zorgvuldig besluit met goede argumenten uitlegbaar is. Omwonenden reageren vanuit ervaringen uit het verleden: “Ons zijn eerder ook dingen beloofd.” Of: “Jullie hebben allang besloten, participatie is slechts voor de vorm.” Die percepties zijn niet eenvoudig weg te nemen met meer informatie. Sterker nog: juist in gepolariseerde situaties leidt het stapelen van feiten vaak niet tot meer begrip. Dat vraagt om een andere benadering.

Het hardnekkige misverstand van draagvlak

In veel maatschappelijke projecten wordt nog steeds gezocht naar draagvlak alsof het een voorwaarde is die vooraf georganiseerd kan worden. De realiteit is vaak anders.

Bij complexe vraagstukken bestaan legitieme verschillen in waarden, belangen en overtuigingen. Sommige bewoners zijn principieel tegen. Anderen zien juist kansen. Weer anderen twijfelen of zijn nog niet aangehaakt.

De uitdaging van procesregie is daarom niet om verschillen weg te organiseren, maar om ze productief te maken. Daarin schuilt een belangrijke les uit de Mutual Gains Approach: focus niet uitsluitend op standpunten, maar onderzoek de onderliggende belangen, zorgen en behoeften.

Achter de uitspraak “geen opvanglocatie in mijn wijk” kunnen immers heel verschillende belangen schuilgaan: veiligheid, leefbaarheid, vertrouwen in de overheid, zorgen over woningnood of simpelweg het gevoel niet gehoord te worden. Zolang die belangen niet expliciet worden gemaakt, blijft het gesprek gevangen in standpunten.

Dilemma's zonder eenvoudige oplossing

Tijdens de gesprekken kwamen herkenbare dilemma's naar voren. Hoeveel aandacht geef je aan tegenstanders? Enerzijds wil je niemand uitsluiten. Anderzijds weet je dat een kleine, zeer actieve groep onevenredig veel tijd en energie kan vragen. Bovendien geldt ook hier een bekende communicatieregel: wat aandacht krijgt, groeit.

Een tweede dilemma is het omgaan met escalatie. Wanneer ga je actief het debat aan? Wanneer geef je ruimte aan emoties? En wanneer is het juist verstandig om niet te reageren? Er bestaat geen universeel antwoord. Wel vraagt het om voortdurende afwegingen vanuit procesbewustzijn. Goed procesmanagement betekent immers niet dat je spanning voorkomt. Het betekent dat je spanning organiseert en hanteerbaar maakt. Een deelnemer verwoordde dat treffend: “Stront voorkom je niet, maar moet je organiseren zodat je de stront op tafel krijgt en ermee kunt dealen.” Het is een uitspraak die rauw klinkt, maar de essentie van goed procesontwerp raakt. Conflicten verdwijnen niet door ze te vermijden. Ze worden beheersbaar door ze tijdig zichtbaar en bespreekbaar te maken.

Polarisatie vraagt om een andere reflex

Ook het gedachtegoed van filosoof Bart Brandsma over polarisatie bood waardevolle inzichten. In gepolariseerde situaties gaat veel aandacht automatisch naar de uitersten. Daar zitten de meest uitgesproken voor- en tegenstanders. Zij trekken media-aandacht, domineren inspraakavonden en bepalen vaak het beeld van het debat. Maar juist daar ligt vaak niet de sleutel.

De sleutel ligt in het stille midden. Dat vraagt om een andere manier van participeren. Niet uitsluitend informatieavonden organiseren, maar de wijk ingaan. Luisteren in plaats van overtuigen. Het gesprek voeren tussen stakeholders met verschillende standpunten.

Effectief in de kloof

De gesprekken tijdens het SOMVerbOnd-diner maakten duidelijk dat de kloof in complexe maatschappelijke vraagstukken niet verdwijnt. Verschillende waarden, belangen, ervaringen en wereldbeelden horen bij een pluriforme samenleving en zullen altijd blijven bestaan.

De uitdaging is daarom niet om de kloof volledig te dichten, maar om er effectief in te leren werken. Juist daar bieden de principes van de Mutual Gains Approach houvast.

Door voorbij standpunten te kijken ontstaat ruimte om gezamenlijk waarde te creëren: niet vechten om een vaste taart, maar samen zoeken hoe de taart groter kan worden zodat meer belangen worden gediend. Met een combinatie van dialoogtechnieken en het actief betrekken van het stille midden ontstaat een proces waarin verschillen niet verdwijnen, maar wel productief kunnen worden gemaakt. Niet doordat iedereen het eens wordt, maar doordat partijen elkaar beter begrijpen, gezamenlijk eigenaarschap ontwikkelen, ook over de manier waarop we het gesprek tussen stakeholders met verschillende standpunten en belangen voeren, en samen stappen zetten in opgaven die niemand alleen kan oplossen.

Dat is misschien wel de essentie van procesregie in complexe vraagstukken: niet werken ondanks de kloof, maar leren werken mét de kloof.